Sinovi Alberta Ajnštajna i Mileve Marić kršteni su u najmanjoj crkvi u Novom Sadu

O njenoj istoriji ne zna se mnogo, jer su crkvene knjige izgorele u revoluciji 1848/49, tokom mađarskog bombardovanja. Novi Sad bio je razoren, a i sam hram gotovo uništen. Po upućivanju poziva za obnovu, među prvima su se javili čuveni novosadski dobrotvori Jovan i Marija Trandafil, kao i Jovan Polit i Ananije Dera, poreklom Grci. Međutim, kako nije bilo dovoljno sredstava za uređenje unutrašnjosti, Nikolajevska crkva je tokom naredne decenije korišćena kao vojni magacin.

Zna se tek da potiče iz tridesetih godina 18. veka i da je u narodu dugo bila poznata kao Nedeljkova crkva, po Nedeljku Bogdanoviću, uglednom trgovcu koji ju je podigao kao porodičnu grobnicu. Sagrađena je malo južnije od nekadašnje drvene, za koju se pretpostavlja da je nastala nakon Velike seobe Srba, krajem 17. stoleća.

Zdanje kojem se danas divimo u život je vraćeno 1861, kada je, zahvaljujući fondu Trandafilovih, restauracija ipak nastavljena. Za neke nove generacije i njihovu budućnost, za koje je živelo dvoje veleposednika i filantropa.

Tada su oslikani zidovi koji ponegde presecaju belinu prostora, bez klasičnih ukrasa i previše detalja. Fasade su oživljene plitkim pilastrima i profilisanim krovnim vencem, a prilikom konzervatorskih radova otkrivene su 24 uljane zidne slike u klasicističkom duhu, za koje se pretpostavlja da su dela ikonopisca i pozlatara Nikole Dimšića.

Ikonostas, skroman i jednostavan sa primetnim uticajem nemačkog nazarenskog slikarstva, rad je đaka bečke Akademije Pavla Simića. Posebnom lepotom i duhom ističe se ikona Svetog Nikole, kojem je zdanje i posvećeno (puno ime glasi Crkva prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja).

Iza carskih dveri nalazi se vredna ikona crne malteške Bogorodice, koja se čuva u oltarskom delu, što je za ove prostore neuobičajeno. Verovatno je bila dar nekog grčkog vernika.

U Srpskoj Atini nekad je živelo mnogo Grka i Cincara. Budući da je i porodica Bogdanović nosila grčke korene, prvih decenija su u njihovoj zadužbini naizmenično služene liturgije na staroslovenskom i grčkom jeziku. Na jednoj nadgrobnoj ploči na spoljnjem zidu prvi put se u lokalnoj epigrafiji pominje ime Novog Sada. U kripti, pored osnivača, počivaju i Jovan i Marija Trandafil.

A među interesantnim pričama koje se navode u Istorijskom arhivu grada izdvaja se i podatak da su baš na ovom mestu, 1913. godine na Malu Gospojinu, slavni naučnici Albert Ajnštajn i Mileva Marić krstili svoje sinove Hansa Alberta i Eduarda, rođene u Švajcarskoj. Po pravoslavnom obredu, po želji njihovog dede Miloša, Milevinog oca. Kum je bio Lazar Marković, prisni prijatelj porodice. Stariji, Hans Albert, tada je imao devet godina, a mlađi Eduard tri.

Iako nije dostiglo popularnost kojom se diče ostale novosadske atrakcije, poput Katedrale, neorenesansne Gradske kuće, Vladičanskog dvora, Saborne i Uspenske crkve, zdanje i danas pleni svojim baroknim karakteristikama i estetikom koja se naročito ogleda u pozlaćenoj kupoli na sredini krova, iza visokog zvonika.

U ruskom carskom stilu, taj ukras neodoljivo podseća na one na peterburškim i moskovskim hramovima. Možda je ktitor, očaran lepotom kojom je svedočio na nekom putovanju, poželeo da nešto slično podari svom rodnom gradu…

Mileva i Albert Ajnštajn u Novom Sadu su živeli kratko, u periodu između 1905. i 1907. godine, u prelepoj kući koju je sagradio njen otac. Kako je 1905. svetu predstavljena teorija relativiteta, postoje indicije da je nastala upravo u Kisačkoj ulici.